En toen was ik dapper…
Lezing tijdens Friese verhalenavond in de Hermes tsjerke Uitwellingerga, 21 nov 2025
Recent werd ik gevraagd om een verhaaltje te houden onder het thema: "Toen was ik dapper." In heel Friesland werd er op die avond op diverse locaties in historische gebouwen een verhalenavond gehouden. Mijn verhaal mocht ik houden in het fraaie kerkje van Uitwellingerga, de Hermes tsjerke. Hieronder mijn bijdrage aan die avond.
Definitie van dapper
Dapper is als je iets nuttigs durft te doen dat veel anderen niet durven. Voorbeelden zijn dappere soldaten in de oorlog, een dappere redder, een astronaut, een ontdekkingreiziger of medewerkers van Artsen zonder grenzen. Synoniemen: moedig, braaf, eerlijk, ferm, fiks, flink, geducht, heldhaftig, heroïsch, kloek, koen, krachtig, manhaftig, manmoedig, moedig.
Dit prachtige kerkje was een gebedshuis voor de protestante gemeenschap. Nederlanders in het algemeen en protestanten in het bijzonder zijn niet gebruikelijk om zichzelf deugden toe te schrijven. Dus om op deze locatie in een lezing mezelf dapper te noemen, was misschien wat voorbarig. Toch kan ik met bovenstaande definitie wel degelijk uit de voeten.
Durf ik iets te doen wat veel anderen niet durven en wat ook nog nuttig is?
Kortgeleden heb ik een grote wens in vervulling laten gaan. Ik ben op de fiets van mijn huis in Friesland naar het huis van mijn broer in de Algarve in Portugal gereden. Om zonder enige ervaring en conditie een fietstocht te maken van 3000 km op mijn leeftijd is best een uitdaging en zeker iets wat veel anderen van mijn leeftijd niet doen of durven. Het nut is natuurlijk reizen met een lage CO2-voetafdruk en anderen inspireren om dat ook te doen. Verder is het ongelooflijk goed voor je gezondheid om op eigen kracht je voort te bewegen. Reizen per fiets vind ik ook heel leerzaam om allerlei redenen.
Mijn grote gekke plan
Zoals een aantal van jullie weten, ben ik nogal betrokken bij het klimaat en milieu. In dat kader zei ik vijf jaar geleden tegen mijn broer, die in Portugal woont: “ik wil eigenlijk niet meer vliegen ik kom wel op de fiets”. Het begon als een grap, maar het ging toch broeden in mijn hoofd. Zou het me lukken om deze lange afstand te fietsen? Ik had tot dan eigenlijk nog nooit lange afstanden gefietst.
Dat was midden in het eerste coronajaar. Wat heb je hiervoor nodig? Een goede fiets, een paar handige tasjes, wat uitrusting en een bovengemiddeld goeie conditie. Alle drie had ik niet. Ik ben me toen uitgebreid gaan verdiepen in de wereld van het lange afstand fietsen: toerfietsen, bikepacking, gravelbiking, pelgrimeren en alles wat meer in die categorie past. Op internet is een schat aan informatie te vinden, en het is niet moeilijk om je tot in detail voor te bereiden op zo'n reis. Het gevaar is dat je blijft hangen in het eindeloos dromen en zoeken naar informatie, en niet in actie komt. Zo ben ik echter niet ingesteld. Ik heb een fiets en een paar tasjes gekocht en ben begonnen met fietsen. De eerste, wat grotere rit was naar de Achterhoek en via het oosten van het land en Groningen, weer terug naar Friesland. Een paar maanden later ben ik naar een vriend in Frankfurt gefietst, ruim 500 km en met de trein weer naar huis. Allemaal activiteiten met een zeer lage CO2-footprint. Dit was een goed begin maar Portugal lokte.
Een groot kruis in de agenda
Nu kom ik op het punt waarbij ik mezelf echt dapper vond. Binnenkort ben ik 40 jaar dokter. Ik ben nog opgeleid in de tijd van de oude stempel. Dat wil zeggen: heel veel werken, lange dagen maken, diensten draaien, en eigenlijk alles aan de kant schuiven voor je werk. Die arbeidsmoraal werd er in de jaren 70 en 80, toen ik studeerde, goed in geramd. Daarom heb ik mijn hele carrière eigenlijk nooit langer dan vier weken vakantie genomen, terwijl dat best had gekund. Om van huis naar Portugal te fietsen, heb je echt wat langer de tijd nodig. Deze grote drempel heb ik het afgelopen jaar overschreden. Eerst nam ik zes weken vrij en uiteindelijk heb ik er nog een week achteraan geplakt. Wat een luxe, dacht ik met mijn Calvinistische moraal, zeven weken vrij! Kan ik mijn patiënten wel zo lang alleen laten? Zullen anderen mij geen hedonistische luie donder vinden?
Ervaring opbouwen
Voordat ik aan deze ultieme lange afstand begon, heb ik al drie behoorlijk grote tochten over het Iberisch schiereiland gemaakt. Mijn eerste reis was gepland in april 2022. Deze viel echter in het water omdat mijn oude moedertje haar heup brak en mijn vader erg ziek was op dat moment. De vrije dagen die ik had opgenomen kon ik goed gebruiken voor mantelzorg. Herkansing in september. Met een oerdegelijke Santos toerfiets, met een heleboel tassen en veel te veel bagage, ging ik naïef maar vol goede moed van start in Saint-Jean-Pied-de-Port aan de voet van de Franse Pyreneeën. Het plan was om de helft van de Camino Francés te rijden en daarna linksaf naar het zuiden de lengte van Portugal te fietsen via de Ruta N2. Al na een paar dagen kwam ik erachter dat mijn fiets en bagage veel te zwaar waren voor al die steile bergen van Noord-Spanje en Portugal. Ik kortte de route in door een stukje met de trein te gaan en heb de helft van mijn bagage op de post gedaan. Uiteindelijk kwam ik apetrots na drie weken, grotendeels fietsend, aan in de Algarve bij mijn broer, met 1100km op de teller. Dat was mijn eerste reis, veel geleerd en veel beleefd. Hieronder een kleine impressie.
In 2023 ben ik eerst via de Camino Francès naar Santiago de Compostella gereden en daarna langs de hele westkust van Portugal naar het zuiden gefietst om heel blij en voldaan te poseren op de Cabo de Sao Vicente (what’s in a name), 2000 km. Het jaar erna in 2024 ben ik gestart in Arles waar Vincent van Gogh zijn meesterwerken schilderde (alweer een naamgenoot). Vandaar via de Middellandse Zee kust naar Valencia en daarna door het binnenland via Cordoba en Sevilla naar Portugal, 1800 km. Deze tochten gingen al een stuk beter, ik had een betere uitrusting, een betere conditie en veel meer ervaring. En wat was het heerlijk om in dit geweldige klimaat te fietsen. Nooit een lange broek aan, altijd maar één shirtje.
En dit jaar was het dan eindelijk zover. Ik ging de ultieme tocht maken van mijn huis in Friesland naar het huis van mijn broer in de Algarve.
Fysieke uitdaging
Terugkomend op het thema van “Toen was ik dapper”. Wat zijn nou elementen uit de laatste reis waarbij ik deze eigenschap ben tegengekomen? Ten eerste de fysieke uitdaging. Ik had me voorgenomen om gemiddeld 100 km per dag te fietsen. Dat is een forse uitdaging en daar is in het Nederlandse vlakke land nauwelijks op te trainen. De route door Frankrijk was gedeeltelijk vlak, gedeeltelijk heuvelachtig. Het stuk van Parijs naar Bordeaux was vooral erg regenachtig. Maar het Spaanse en Portugese landschap is zoveel zwaarder. Met name Portugal is eigenlijk één grote bergketen. Je gaat alleen maar steil omhoog en omlaag. Het bijzondere is dat als je dapper bent, dan ga je je grenzen verleggen. En dat heb ik gemerkt. Ik bleek fysiek veel meer aan te kunnen dan ik ooit gedacht had. Tot Parijs heb ik zelfs ruim 120 km per dag gereden.
Mijn weg vinden in de wereld
Een ander vorm van dapperheid is niet bang zijn om je route te vinden, je overnachting te zoeken, je eten en drinken te vinden. Voor mijn eerste reis vond ik dat allemaal heel spannend. Ik had een tent mee, maar heb daar niet veel gebruik van gemaakt. Er zijn weinig campings op het Iberisch schiereiland, voor wildkamperen ben ik niet dapper genoeg en er zijn genoeg opties om te slapen in hostels, hotels, B en B’s en appartementen. Je voedselvoorraad moet je goed op peil houden want er waren dagen met soms 80km geen winkels of horeca. Navigeren is heel makkelijk met de huidige elektronica en apps die allemaal perfect werken. Uiteindelijk blijkt dat het altijd goed komt.
Eenzaamheid en alleen zijn
Dan het aspect van alleen zijn en eenzaamheid. Veel mensen vragen mij verbaasd: "Doe je dat helemaal alleen en voel je je dan niet eenzaam?" Mijn instelling is op deze reizen om iedereen die ik tegenkom aan te spreken en een praatje te maken. En dat heeft niet alleen met de taalbarrière te maken. Wat belangrijk is, is om je echt te verdiepen in de ander en je onvoorwaardelijk open te stellen. Dat is voor mij ook een vorm van dapper zijn. En een goede remedie tegen eenzaamheid. In het huidige politieke klimaat zien we dat we elkaar aanpraten dat andere mensen vreemd en gevaarlijk zijn. Het tegenovergestelde blijkt waar te zijn. Overal waar je komt, in alle geledingen van de samenleving, kun je makkelijk contact maken. En echt, de meeste mensen zijn goed van aard. Dat heb ik steeds ervaren. Eigenlijk heb ik nooit een negatieve ervaring gehad. De enige mindere ervaringen waren heel soms opgefokte automobilisten en humeurige obers of receptionisten van hotels. Reizen buiten de bekende toeristische regio's verruimen je blik enorm en geven je een positievere kijk op de mensheid.
Europese voedselproductie
In de binnenlanden van Spanje en Portugal zijn uitgebreide akkerbouw- en tuinbouwgebieden. Fruit, olijven, graan, groente, zonnebloemen. Ik kwam daar allerlei verrassende nationaliteiten tegen. Veel mensen uit India, Pakistan, Bangladesh en zelfs uit Nepal. Ik fietste langs een akkerbouwgebied waar allemaal containers stonden met airco's op het dak. En daar woonden de landarbeiders. Ik had een gesprek met een man uit Nepal, die vertelde over het leven dat hij daar had. Hij zei dat hij, als hij vijf jaar wit had gewerkt, een verblijfsvergunning voor heel Europa zou krijgen. Ze werken daar op de open vlaktes of in deze plastic kassen vaak in de verzengende hitte. Mijn broer is in Portugal met een groot bouwproject bezig. Op de bouw werken Moldaviërs, Pakistani, Bangladeshi en een Portugees samen. Stel je toch voor wat er met de Europese economie zou gebeuren als een aantal van onze politici hun zin krijgen en we alle buitenlanders het land uitjagen. Dan hebben we niks meer te eten, en worden er geen huizen meer gebouwd. Dat inzicht krijg ik door op de fiets te reizen door niet-toeristische gebieden.
Nog even over het effect van een taalbarrière. Kletsen met Fransen is voor mij vrij makkelijk, omdat ik aardig Frans spreek. Maar een conversatie aangaan met een Spanjaard was toch van andere orde. Om twee redenen: Ten eerste is mijn Spaans heel mager, hoewel ik de laatste jaren echt mijn best gedaan heb om het te leren. En ten tweede, omdat Spanjaarden echt geen woord over de grens spreken, in tegenstelling tot Portugezen, die over het algemeen behoorlijk goed Engels kunnen. Verder kwam ik regelmatig mensen tegen die als gastarbeider in een Frans- of Duitstalig land hadden gewerkt en zomaar in deze taal met mij konden praten. Ik kwam in een tankstation een Portugees tegen die in vloeiend Zwitser-Duits mij te woord stond. Verder is het verrassend hoe je met een paar woordjes, handen en voeten, toch een leuk gesprekje kunt hebben. Het hilarische daarvan leidt vaak tot veel vrolijkheid.
Medereizigers
Ik had dan ook veel leuke en bijzondere ontmoetingen op mijn tochten. Het leukste waren natuurlijk de contacten met mede globetrotters, fietsers en wandelaars. Er loopt door heel Europa een netwerk van fietsroutes. Die worden de Eurovelo genoemd. En ook voor pelgrims zijn er ongelooflijk veel verschillende routes: in Duitsland, Nederland, België, Frankrijk, Spanje en Portugal overal vind je de Jakobsschelpen. Op deze routes kwam ik regelmatig wandelaars en fietsers tegen. Daar buiten was het erg stil. Avonturieren in de natuur verbroedert en je maakt makkelijk vriendschappen.
Nieuw vak leren op hogere leeftijd
Ten slotte wil ik nog iets vertellen over de laatste vorm van dapperheid waar ik mezelf mee geconfronteerd heb. Op mijn 58ste heb ik mij ingeschreven voor een professionele opleiding aan de Foto Vakschool in Amsterdam. Na het grootste deel van mijn werkzame leven gewerkt te hebben met mijn linkerhersenhelft, had ik besloten dat ik ook eens wat meer aandacht aan mijn andere hersenhelft wilde geven, het creatieve deel van mijn persoonlijkheid. Dit was een harde confrontatie met het feit dat werken als dokter een rechtlijnige, lineaire aangelegenheid is, en dat fotograferen juist het tegenovergestelde is met veel meer associatief en circulair denken, voelen en creëren. Met vallen en opstaan heb ik geleerd om beelden te maken met een camera.
Dit was ook een van mijn wensen op deze grote fietsreizen: om creatief bezig te zijn. Helaas kwam ik tot de conclusie dat fotograferen en fietsen een vrij slechte combinatie is. Ik noem fietsen dan ook een exercitie in de meeste niet gemaakte prachtige foto's. Om een goede foto te maken, ben je meestal tien minuten bezig om te kijken naar licht, compositie en omgeving. Je loopt even rondom je onderwerp en dan pas druk je af. Als ik dit zou doen bij alle mooie onderwerpen onderweg, dan zou ik op een dag nog niet de helft van de afstand kunnen afleggen. De kunst is toch om een fotografisch reisverslag te maken, dat wel recht doet aan alles wat ik beleef. Dit vraagt dus om heel kritisch te kijken naar wat ik wel en niet wil fotograferen. Daarnaast heb ik van al mijn reizen geschreven dagboeken gemaakt, die ik ook gebruik om kleine tekeningetjes en collages in te plakken. Dat heb ik ook ervaren als een creatief proces. Het was heerlijk om 's avonds op het terras van een restaurant of bar in mijn schriftje te schrijven, dingen te plakken en met viltstiften een beetje te tekenen.
Ontmoetingen met dappere mensen
Ten slotte vraag ik me af, heb ik onderweg ook dappere mensen ontmoet? Drie voorbeelden. De eerste twee vrouwen liepen de pelgrimsroute van Nederland helemaal naar Santiago. Deze man Arian, had huis en haard verkocht en was met vrouw en twee kleine kinderen te voet onderweg van Portugal naar Griekenland. Hij vertelde dat de kar met spullen 100kg weegt. Thevanheldenshike. De vrouw in de oranje regenjas, Alexandra reed op een vouwfiets van Keulen naar Santiago met een gemiddelde van 100km/dg. Deze dappere mensen maakten allemaal hun reis uit eigen vrije keuze en konden op elk moment de trein of het vliegtuig pakken en hun comfortabele leventje thuis weer oppakken.
Uit vrije wil?
Maar wat me dan toch het meest is bijgebleven zijn de gesprekjes met die land- en bouwarbeiders uit hele verre landen. Ze hebben huis en haard verlaten om aan bittere armoede te ontsnappen of om geld te verdienen voor hun familie. Zoals genoemd komen ze uit landen waar ik nog nooit ben geweest en waar vrijwel geen Nederlander naar op vakantie gaat. Ze nemen grote risico’s en stellen zich bloot aan gevaar en zijn vaak slachtoffer van trafikers of malafide onderaannemers, ze worden soms uitgebuit, zijn niet welkom in de landen waar ze werken, maar mogen wel het vuile werk doen wat wij in het rijke westen zelf allang niet meer willen doen. Hebben zij ook een vrije keuze bij het maken van hun reis op zoek naar een leven zonder armoede?
Op mijn reis ben ik 4 grenzen gepasseerd zonder een keer te zijn gecontroleerd. Mijn paspoort is meer waard dan van bijvoorbeeld van deze mensen uit arme landen. Ik kan bijna naar elk land in de wereld, visa zijn voor ons meestal makkelijk te krijgen. Ik besefte op deze reis des temeer hoe rijk en bevoorrecht ik ben omdat mijn wieg in Nederland heeft gestaan.
Samenvattend heb ik eerst onderzocht wat dapperheid nou werkelijk zou kunnen inhouden. Daarna heb ik voorbeelden uit mijn eigen leven, en dan met name uit een aantal grote fietsreizen bekeken. Dit rijtje voelt voor mij als een vorm van bescheiden dapperheid.
1/ Beslissen om langdurig vrij te nemen van mijn werk en een lange fietsreis te maken.
2/ Een grote fysieke uitdaging aangaan. Op 66-jarige leeftijd ruim 3.000 km fietsen van Friesland naar de Algarve.
3/ Mijn weg zien te vinden in een vreemde omgeving.
4/ Alleen zijn, eenzaamheid en heimwee overwinnen.
5/ Mij echt openstellen voor vreemdelingen en met iedereen contact aangaan.
6/ Een nieuw creatief vak leren op hogere leeftijd.
Om ten slotte te beseffen dat juist al die arbeidsmigranten die ik onderweg zag en sprak, die ons voedsel oogsten en onze huizen bouwen, pas echt dapper zijn.